De première van Podium voor Groei

Een letterlijk Podium voor Groei

En wát brengt cultuurparticipatie teweeg op de werkvloer? De documentaire van organisatieantropologe en filmmaker Maaike Broos maakt het antwoord op deze vraag zichtbaar en, nog belangrijker, voelbaar. Het spat van het scherm wat er gebeurt als mensen letterlijk en figuurlijk de mogelijkheid krijgen om een podium te betreden.

Volle bak

De zaal van Focus Filmtheater zit vol met medewerkers van de gemeente Arnhem, wethouder Mark Lauriks, medewerkers van 2Switch, medewerkers van Bureau Ruimtekoers, maakster Maaike Broos en veel familie en vrienden van iedereen die betrokken is bij de documentaire.

Een driedelig ontwerpend onderzoek

Yosser Dekker legt uit dat de docu Podium voor Groei een van de drie onderdelen is van een ontwerpend onderzoek. De andere twee onderdelen zijn het maakproces: theatermakers hebben drie keer een theaterproject georganiseerd met medewerkers van kringloopbedrijf 2Switch, twee keer in Arnhem en één keer in Zutphen. En het reflectieproces waarin deze drie projecten op verschillende manieren zijn gemonitord.

‘Bureau Ruimtekoers is een plek voor sociale kunst in Arnhem en omgeving met een participatieve werkwijze. We onderzoeken al doende of sociale kunst ondersteuning of een oplossing kan bieden bij verschillende maatschappelijke vraagstukken. Deze docu maakt de impact van maatschappelijke kunst tastbaar’, aldus Yosser.

Documentaire spreekt voor zichzelf

Maker Maaike Broos vertelt dat ze als een fly on the wall heeft meegelopen met de projectedities vanaf de repetities van het tweede theaterproject in Arnhem; de theatervoorstelling ‘2Switch or not 2Switch’. ‘Ik bleef eromheen zweven, omdat ik het maakproces niet wilde verstoren. De waarde van theater heb ik zowel gezien in het proces van maken als in het artistiek product dat daaruit voort kwam. Je ziet mensen stappen maken in de aanloop naar de voorstelling, maar ook het feit dát ze onderdeel zijn van een echte voorstelling is waardevol. De waarde die kunst voor re-integratie heeft kun je zien in de documentaire. Op een manier die met woorden niet te beschrijven is en die je nooit voldoende kunt uitdrukken in kale cijfers. De documentaire spreekt voor zichzelf.’

Met volle angst vooruit

Als de film aan de gang is, gaan er allerlei emoties door de zaal. Er straalt trots van gezichten, er wordt gelachen, maar hier en daar vloeit ook een traan van ontroering. Simone is een van de medewerkers van 2Switch. Zij zegt in de film over haar deelname aan ‘2Switch or not 2Switch’: ‘Zingen is mijn passie, ik zing elke dag. Maar nooit op een podium. Ik heb van een vriendin geleerd dat je ‘met volle angst vooruit’ moet. Ik zei tegen mezelf: ik ga nu iets doen wat ik doodeng vind, maar daar leer ik van.’ Simone zong voor publiek in haar eentje een lied over moed. Hoe toepasselijk. Het applaus dat ze kreeg, gaf haar een kick. ‘Ik kwam als een bang duifje naar 2Switch, maar ik ben gegroeid, heb meer zelfvertrouwen. Ik durf letterlijk nu mijn stem te laten horen, dat is zó belangrijk.’

Bijzonderheid als kracht

Theatermaker Merel die het project in Zutphen begeleidde, is ervan overtuigd dat het belangrijk is om mensen echt te zien. Daarom bedacht zij de tastbare Blauwe Schatkamer in de winkel, waarin de tentoongestelde schatten de medewerkers zélf zijn. In de aanloop naar de opening van de schatkamer ontdekten medewerkers hun eigen verborgen talenten, maar ook die van hun collega’s. Zo bleek Marinus een fervent radiomaker en DJ te zijn. Karaktertrekken die soms problematisch leken in hun leven, krijgen ineens een zonnige, sterke kant. De snelheid van Dennis, waardoor hij soms ‘op zijn bek gaat’ heeft ook voordelen in zijn werk. Merel: ‘Mensen ontdekten dat hun ‘bijzonderheid’ een kracht is die ze mogen laten zien. Ik heb samen met hen gezocht naar manieren om hun emoties te uiten op een theatrale manier, via zingen, schrijven of tekenen bijvoorbeeld. Een van de medewerkers wilde hier niets van weten. Ik liet haar met rust en uiteindelijk kwam ze met een zelfgeschreven gedicht naar me toe. Hoe mooi is dat …’

Eindelijk trots durven zijn

Harry is de hoofdrolspeler van de voorstelling Safe Space én hij heeft ook een hoofdrol in de documentaire. Hij trad nooit op de voorgrond, vond dat zelfs vreselijk. In de voorstelling ‘2Switch or not 2Switch’ had hij al een aandeel, maar alleen met zijn stem. In Safe Space staat hij vol op het podium, in de hoofdrol. Harry: ‘Ik vond het heel lastig om naar mezelf te kijken op het grote scherm, ik keek daarom veel naar beneden. Maar mijn deelname heeft me heel goed gedaan. Door het vertrouwen van Karlijn en Maxime (theatermakers in Arnhem, red.) heb ik me over mijn angst voor naar buiten treden heen gezet. In de voorstelling zeg ik dat ik van mijn stille fantasieplaneet terug wil naar de bewoonde wereld om daar het verschil te maken. Dat klopt voor mij. Sinds de voorstelling en de film heb ik langzaam het gevoel gekregen dat ik goed ben en dat ik iets goeds heb gedaan. Ik ben er nu zelfs wel trots op. Ook al voelde het applaus dat ik kreeg erg ongemakkelijk.’

Terwijl Harry dit vertelt, zit hij óp het podium, voor de volle filmzaal. Dan komt er heel bijzonder commentaar uit de zaal. Zijn ouders zitten in het publiek. Zijn vader van 88 jaar zegt: ‘Harry is een deel van zijn leven heel anders gaan invullen door zijn deelname aan dit project. Daar zijn we trots op. We zijn zo blij dat 2Switch en de mensen van het theater dit zijn gaan doen. Als ouders zijn we heel dankbaar.’

Systeem verzachten

Ook wethouder Mark Lauriks is na de documentaire onder de indruk. ‘Het geeft me een groot gevoel van trots als je de resultaten van de theaterprojecten en impact hiervan op de deelnemers ziet. Niet alleen op de mensen die het podium betreden, maar ook op de mensen die op de achtergrond hun bijdrage leveren. Niemand weet vooraf waar een proces als dit toe leidt, maar dat feit moet je juist omarmen. Kunstenaars kunnen ons daar als geen ander bij helpen. De manier waarop binnen deze projecten de mens écht gezien wordt, is voor mij een grote inspiratiebron. Als overheid moeten we de mensen waarvoor we werken ook (nog) meer op deze manier zien. Dat maakt het systeem waarin we opereren zachter en daarmee beter.’

Warmte terug in koude wereld

Toeschouwer Karel uit Zutphen is ontroerd na het zien van de documentaire. Hij richt zich tot het podium waarop onder meer de wethouder, Harry en de makers zitten: ‘Jullie stellen de menselijke maat weer centraal in een koude wereld. Met sociale kunst brengen jullie de warmte terug. Ik ben zeer ontroerd.’

Onderdeel van het grote geheel

Theatermaker Karlijn (die ooit de aanleiding vormde voor deze bijzondere projectedities met haar idee om tijdens Covid bij de Voedselbank te gaan meehelpen en daar geïnspireerd raakte door de vele verhalen die ze hoorde) vat het samen: ‘Doordat we in dit project als Bureau Ruimtekoers, gemeente Arnhem, 2Switch met alle fantastische collega’s en als theatermakers samen gelijkwaardig optrokken …’ Dan is ze even stil. Maker Merel vult haar vervolgens moeiteloos aan: ‘… konden we zonder ingewikkelde voorgeschreven kaders deze mooie dingen doen!’ Karlijn lacht: ‘Dat wilde ik zeggen!’ De gelijkwaardigheid waarover ze praat, is te zien in de film. Karlijn en collega-maker Maxime bewegen door de winkel in bedrijfspolo, luisteren oprecht, kletsen mee, stellen zich kwetsbaar op en schenken vertrouwen. Als medewerker Nikki uitlegt dat hij gamen ziet als ontsnapping naar een andere wereld, even weg van nare dingen als agressie en armoede, zegt Karlijn: ‘Dat heb ik nou precies met theater maken!’ Waarop Nikki monter zegt: ‘Kijk, dan zijn we dus eigenlijk gewoon hetzelfde.’

Wethouder Mark Lauriks besluit met een koppeling, gemaakt tussen de zojuist getoonde documentaire en het politieke systeem: ‘Als in Den Haag wetten worden gemaakt met Harry en Simone in gedachten, dan klopt het allemaal beter.’ Vervolgens zijn er bloemen ter afsluiting en nog een joelend applaus uit de zaal. Voor iedereen die op zijn of haar eigen manier het Podium voor Groei heeft beklommen.