Opdracht:
Een participatiekunstwerk over mantelzorg
In Nederland verlenen zo’n vijf miljoen mensen mantelzorg, veelal belangeloos en soms langdurig en intensief. Het Nederlands Openluchtmuseum maakt in 2023 programma’s vanuit het jaarthema Zorg voor elkaar en vraagt Bureau Ruimtekoers een publieksprogramma met een participatiekunstwerk te ontwikkelen over mantelzorg. Een kunstwerk waaraan alle bezoekers een bijdrage kunnen leveren.
Anne Burgers, projectmanager Nederlands Openluchtmuseum
We zoeken gedurende ons gehele seizoen een participatief publieksprogramma midden op het entreeplein waarmee bezoekers worden uitgenodigd hun eigen verhaal rondom (mantel)zorg te delen.
Een participatief publieksprogramma
Werken met culturele instellingen voelt voor ons als een warm bad. Zeker wanneer we participatieve programma’s mogen ontwikkelen. Zo kunnen we in verschillende lagen van het programma werken mét mensen. Van de conceptfase tot aan de presentatiefase. Het hele publieksprogramma ademt participatie. Hieronder lees je hoe we aan de slag zijn gegaan.
Kennismaken:
Geen ode, maar ruimte voor oprechte verhalen
Samen met kunstenaar en mantelzorger Nikki Loef gingen we in gesprek met uiteenlopende mantelzorgers. Vanuit onze ontwerpbenadering gebaseerd op design-antropologie vonden we via online oproepen, kennissen en mantelzorgnetwerken zoals MVT Arnhem (Mantelzorg en Vrijwillige Thuishulp) tientallen mantelzorgers. Uiteindelijk wilden vijf van hen hun verhaal delen met Nikki.
Wat is een mantelzorger eigenlijk?
De vraag die steeds terugkwam in gesprekken was wanneer je eigenlijk mantelzorger bent. Samen met Nikki kozen we ervoor om niet de beleidsdefinitie te volgen, maar ons te richten op (mantel)zorgers die buiten een professionele context zorgen voor een ander.
Nikki, kunstenaar en mantelzorger
Een ode aan de mantelzorgers is een mooie gedachte, en waardevol. Maar ook iets dat al veel gebeurt. Ik wil een plek creëren waar je als zorger ruimte ervaart om ook de minder leuke kanten, het echte verhaal, te delen.
Niet nóg een goedbedoelde ode
Ook wordt snel duidelijk dat het participatiekunstwerk niet nóg een goedbedoelde ode aan de mantelzorger moet worden. Complimenten zijn fijn, geven de mantelzorgers aan, maar daardoor ervaren mantelzorgers minder ruimte voor de minder leuke kanten van mantelzorg. Het kunstwerk moet juist ruimte bieden aan de echte, oprechte verhalen.
Samen het concept maken
Samen met Nikki ontwikkelden we op basis van de eerste gesprekken met mantelzorgers het concept: Verhalen met Zorg. Een verwijzing naar zowel de zorgverhalen van mantelzorgers, als naar hoe de verhalen met zorg worden gedeeld en opgetekend.
Samen maken:
Participatiekunstwerk met … klei!
Nikki en vijf deelnemers zetten samen de volgende stap. Ze verdiepen het gesprek en daarin komt van alles voorbij: uitdagingen, moeilijkheden, frustraties én wensen voor de toekomst. Tijdens deze gesprekken maken Nikki en de mantelzorgers kleiwerkjes. Het kleien maakt het gemakkelijker om te praten en de gespreksonderwerpen krijgen vorm in de kleiwerkjes. De resultaten, kleine symbolen van zorg, laten zien hoe divers zorg kan zijn.
Podcast over verhalen met zorg
De gesprekken werden ook opgenomen en zo maakten Nikki en het team van Ruimtekoers een podcastserie. De Verhalen met Zorg zijn dus ook te beluisteren. Fotograaf Cécile Bok maakte ook foto’s van de gesprekken en de kleiwerkjes.
Een installatie die ruimte biedt voor oprechte verhalen over zorg
De verhalen kwamen uiteindelijk samen in een interactieve installatie op het entreeplein van het Openluchtmuseum: een prachtig glazen huis waarin ruimte is gemaakt voor oprechte Verhalen met Zorg. Op grote panelen waren de verhalen van Nikki, Nadine, Myrthe, Kenneth en Hanneke in beeld en tekst gedeeld. Via QR-codes konden bezoekers ze beluisteren. Op het prikbord deelden zij hun eigen anekdotes en oproepjes.
Luister de podcast
Workshops voor bezoekers om ook een verhaal met zorg te maken
Iedere maand was er een workshopmiddag. Bezoekers gingen in gesprek over zorg en geven hun eigen zorgverhaal vorm in een kleiwerk dat zij vervolgens achterlaten in de vitrine van het glazen huis. Tussen april en oktober 2023 groeit de interactieve installatie uit tot een compleet kunstwerk dat ruimte bood voor de complexe en emotionele kant van zorg.
Samen evalueren:
Ik zorg, dus wij zijn
Het werk werd begin april van dit jaar geopend en was te ervaren tot en met eind oktober. Duizenden bezoekers hebben de installatie bezocht om te lezen en luisteren, maar deelden er ook hun eigen zorgen en zorgverhalen door briefjes op te hangen, met elkaar in gesprek te gaan of door mee te doen aan de workshops en zelf een verhaal met zorg te kleien. Zo groeiden de verhalen met zorg. Aan het einde van het seizoen, na acht maanden, was de gehele glazen container gevuld met een diversiteit aan kleiwerkjes. Daarmee hebben we vooral laten zien dat we allemáál zorgen voor iemand anders of .. jezelf.
Hoe het verder gaat
Het team van Ruimtekoers organiseert workshop Verhalen met Zorg ook op andere plekken. Zoals voor het team van Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst en een team van het Waterschap Vallei en Veluwe. Zo wordt het nodige gesprek over zorg ook op andere plekken gevoerd.
Of er een vervolg op Verhalen met Zorg komt, is nog niet duidelijk. Maar de installatie is er en kan zo weer ergens anders opgebouwd worden. Positieve geluiden genoeg! Nikki: ‘Een medewerker vanuit MantelzorgNL heeft de organisatie getipt: dit is iets tofs, hier moeten we wat mee doen! Of het ook gebeurt, weet ik niet, maar het is natuurlijk een groot compliment.’
