Een school zonder gebouw geopend!
Bij de start van schooljaar 2024 – 2025 opende een nieuwe school in de Arnhemse wijken. Een bijzondere wel, want de school heeft géén gebouw. In plaats daarvan leren jongeren bij Arnhem School of Social Arts (ASSA) over zichzelf en hun omgeving door samen met een professionele kunstenaar de wijk in te trekken.
Zelf kunstwerken maken
In die wijk ontwikkelen zij zélf sociaal-artistieke kunstwerken waarmee ze reageren op maatschappelijke vraagstukken. Ze bepalen vervolgens zelf wanneer hun project een succes is en hoe ze dat aanpakken. Zo ontwikkelen zij vaardigheden die hen helpen om autonoom, creatief en in verbinding met de maatschappij te handelen.
Samen met leerlingen, studenten, kunstenaars en docenten ontwikkelen
Met deze bijzondere aanpak voor kunsteducatie en burgerschapsonderwijs ontwikkelden wij, Bureau Ruimtekoers, een platform voor sociale kunst en social design in Arnhem. Dat deden we het afgelopen jaar samen met leerlingen, studenten, kunstenaars en docenten die betrokken waren bij onze kunsteducatieprogramma’s Wij zijn de stad bij het Arnhemse Olympus College, en Route Arnhem-Oost in samenwerking met de mbo-opleiding Sociaal werker bij Rijn IJssel in Arnhem.
Verrassende inzichten uit pilots
In deze programma’s onderzochten we waar jongeren behoefte aan hebben door samen te reflecteren op wat werkt en wat hen aanspreekt in het leren over en met kunst. Dat leverde verassende inzichten en een innovatieve aanpak voor kunsteducatie in de wijk op, die het fundament vormen voor ASSA.
Pilot 1: Wij zijn de stad
In het programma Wij zijn de stad maken alle mavo 3-leerlingen van het Olympus College in Arnhem een filmdocumentaire over zichzelf in relatie tot de ander. De Arnhemse volkswijk Malburgen is het decor. De leerlingen kiezen een persoon, plek of vraag en onderzoeken deze in de wijk. Bepalen van het onderwerp, filmen, monteren … de leerlingen doen alles zelf. Wel worden ze geholpen door professionele filmmakers. Met als uitkomst burgerschap gevat in filmdocumentaires, recht vanuit het hart.
Pilot 2: Route Arnhem-Oost
Studenten van de mbo-opleiding Sociaal werker, bedachten, maakten en presenteerden afgelopen jaar hun eigen sociaal-artistiek project in de wijk met Route Arnhem-Oost. Elk LAB van vijf weken stond er een andere discipline centraal, van collage-kunst tot podcast maken en werkten de studenten met een andere kunstenaar. In groepen trokken de studenten de wijk in om daar met creatieve tools mensen te ontmoeten en te ontdekken wat er leeft. Hun inzichten vertaalden ze naar artistieke werken die ze presenteerden in de wijk. Zo ontwikkelden de studenten hun creatieve en maatschappelijke vaardigheden en verrijkten ze hun opleiding met sociaal-artistieke werkwijzen.
4 x Wat we leerden van één jaar kunsteducatie bij Ruimtekoers
Onderzoeker bij Ruimtekoers Sari Bouwmeester volgde, samen met het programmateam, deze programma’s op de voet met observaties, design journals, interviews en reflectie-in-actie. Zo reflecteerden we al doende samen met deelnemers, makers en docenten op wat we zagen en pasten inzichten direct weer toe in de programma’s. Dit is wat we leerden van een jaar lang kunsteducatie bij Ruimtekoers:
1: Jongeren vormen een tijdelijk kunstenaarscollectief en willen leren door zélf te doen en door hun vaardigheden in te zetten in echte situaties
In beide programma’s hadden de jongeren zelf de leiding over hun kunstproject. Samen met een professionele maker vormden zij een tijdelijk kunstenaarscollectief. Ze bepaalden als collectief zelf wat ze met hun project wilden onderzoeken en bereiken, wat hun aanpak ging zijn en hoe het uiteindelijke resultaat eruit moest gaan zien. Er werden taken verdeeld, een plan van aanpak gemaakt en gediscussieerd over artistieke keuzes.
Benjamin, deelnemer Wij zijn de Stad
Je gaat dingen bedenken, plannen, regelen. Je moet contact leggen, met mensen praten, nadenken over wat je wilt weten, doorvragen. Samen overleggen wie wat gaat doen en hoe. En straks weer samen kijken welke delen van de opnames we gaan gebruiken. Ik leer veel liever zo.
Zélf dingen maken
De jongeren gaven aan dat ze niet snel genoeg konden beginnen met zelf dingen maken. Uitleg en theorie vooraf bleek niet nodig, want door gewoon te beginnen kwamen ze vanzelf uitdagingen en problemen tegen waarmee ze weer terugkwamen voor hulp of uitleg van de maker. En in beide projecten gaven de deelnemers achteraf aan dat deze informele en praktijkgerichte manier van leren ervoor zorgde dat ze beter zijn geworden in samenwerken, plannen, communiceren, problemen oplossen en creatief en kritisch denken. Het deed bovendien veel met de jongeren dat ze het vertrouwen kregen om hun eigen plan te trekken en zorg te dragen voor hun project. Ze voelden zich serieus genomen en namen veel verantwoordelijkheid.
Merel van Heusden, docent Olympus College
Het project gaat veel meer leven als je op straat zelf iets moet organiseren. Je bent verantwoordelijk voor echte opnameapparatuur, je moet op tijd komen, je moet je netjes gedragen tegenover de mensen die speciaal tijd voor jou maken. Daar staat tegenover dat leerlingen zich zeer serieus genomen voelen (je mag filmen met professionele spullen). Ze krijgen waardering voor hun werk, bouwen zelfvertrouwen op (je probeert iets nieuws en het lukt, iets loopt anders en je lost dat goed op). Zulke ervaringen zijn goud waard.
2: Een maatschappelijk doel maakt kunst en cultuur en de impact ervan toegankelijk, ook voor jongeren die hier niet zoveel mee hebben
Veel van de jongeren vonden het leukste onderdeel van het programma om de wijk in te trekken en daar mensen te ontmoeten. Dat was aan het begin heel spannend maar zorgde voor bijzondere momenten. Zo belden leerlingen Benjamin, Arson, Daniël en Lex op goed geluk aan bij buurtbewoners op zoek naar een goed verhaal voor hun documentaire. Met als resultaat een bijzonder portret van buurtbewoners Willem en Marianne Speijer over hun carrière en een bijzonder gesprek over hard werken, verwachtingen en hoe je niet altijd begint bij je droombaan.
Creatieve tools maken en inzetten
De studenten van de opleiding sociaal werk leerden hoe ze creatieve tools inzetten om in gesprek te gaan met bewoners. Lisha en Fenna maakten bijvoorbeeld een handtas die aan de buitenkant stoer en neutraal is en van binnen vol warmte en liefde: een metafoor voor de jongeren in de wijk. Vervolgens spraken ze met vier van hen over hun item. ‘Ze konden zich relateren aan het concept, het is moeilijk om tieners aan het praten te krijgen, maar de tas bracht allerlei woorden, meningen en gevoelens naar boven.’
Betekenisvol door zélf impact te maken
Dit maakt de programma’s betekenisvol, niet alleen voor de deelnemers zelf, maar ook voor de wijkbewoners die zij ontmoeten. Die link met maatschappelijke impact zorgt voor veel jongeren voor een intrinsieke motivatie om het programma goed af te ronden én maakt van kunst en cultuur een concreet middel waarmee zij zelf impact maken op hun omgeving.
Fleur, student Sociaal werker
Het was best buiten mijn comfortzone, want echt creatief ben ik niet, maar ik vind het erg belangrijk om nieuwe dingen te proberen.
3: Kunst biedt een veilige ruimte waarin jongeren kunnen experimenteren, waarin niets goed of fout is waardoor zij meer leren over zichzelf en hun omgeving
We leerden dat kunst in de programma’s voor een veilige ruimte zorgde waarin de jongeren konden experimenteren en waarin niets goed of fout was. Voor veel jongeren is dit een nieuwe manier van werken. De mbo-studenten van Route Arnhem-Oost bleken bijvoorbeeld gewend aan duidelijk afgebakende opdrachten met concrete beoordelingscriteria. Nu was die zekerheid er niet, wat in het begin onzekerheid opriep: ‘Hoe weet ik dan of ik het goed heb gedaan?’ Maar naarmate het programma vorderde, leerden ze om te vertrouwen op hun eigen intuïtie, nieuwsgierigheid en creativiteit.
Helen, student Sociaal werker
Bij dit lab heb ik de kans gekregen mezelf in de kunst te vinden, dat klinkt ontzettend zweverig, dat is het ook. Het was écht bijzonder om deze kans te krijgen, ik leerde op een andere manier naar mezelf en mijn vak te kijken. Ik ben milder voor mezelf geworden en kan mezelf nu meer waarderen.
Jezelf beter leren kennen
Binnen deze veilige experimenteerruimte leerden de jongeren niet alleen de wijk, maar ook zichzelf beter kennen. Zoals bijvoorbeeld student Sociaal werker Helen, die in zichzelf een creatief talent ontdekte en inmiddels naar meerdere open podia is geweest, en zelfs heeft opgetreden met haar eigen werk, na mee te hebben gedaan in het LAB Creative Writing. Ook onder de leerlingen van het Olympus werden nieuwe passies ontdekt, zoals een leerling die nu een carrière als presentator overweegt.
Leren kijken als kunstenaar
Maar ook jongeren die niet geïnteresseerd zijn in een toekomst binnen de kunstwereld gaven aan dat ze, door het maken van sociale kunst, nieuwe dingen leerden over zichzelf en hun omgeving. Door te kijken als een kunstenaar leerden ze observeren, hun oordeel uit te stellen, te luisteren, open te staan en te reflecteren op hun ervaringen. Voor studenten in een sociale opleiding zijn dit belangrijke vaardigheden die hen helpen om een dieper begrip te krijgen van de gemeenschap waarin zij werken. En op het Olympus College leidde dit tot een nieuwe aanpak waarin burgerschapsonderwijs en cultuuronderwijs samenkomen.
Sandra Holle, docent Sociaal werker
Ik ben een groot voorstander van dit soort labs. Ze leren je op een andere manier te kijken naar een wijk én op een andere manier informatie op te halen. Creatief doen leidt tot creatief denken. Maar het werkt aan alle kanten, want we halen ook nieuwe informatie op over onze eigen studenten.
4: Deze vorm van kunsteducatie is vernieuwend én een nodige aanvulling in het huidige schoolsysteem
Deze vorm van kunsteducatie, met veel ruimte voor experiment en autonomie, bleek een waardevolle aanvulling op het reguliere onderwijsprogramma. Uit gesprekken met docenten leerden we dat niet alleen de studenten en leerlingen, maar ook de docenten weinig ruimte ervaren om te experimenteren. Ook zij hebben te maken met strikte beoordelingscriteria, een hoge prestatiedruk en bovendien krappe uren en budgetten. Dat vertaalt zich naar een onderwijsprogramma met duidelijke kaders en weinig projecten met veel autonomie voor de student/leerling of waarin docenten experimenteren met nieuwe onderwijsvormen.
Davide, docent Sociaal werker
Bijzonder hoe bleu de studenten in het lab stapten en hoe ze er als enthousiastelingen uitkwamen. De studenten waren zelf verbaasd over de uitkomsten, het contact met de wijkbewoners en de mate van creativiteit die ze toch (zonder het zelf te weten) in zich hebben. Als docent vond ik het opmerkelijk om juist door op mijn handen te zitten te zien dat er meer creativiteit ontstaat bij de maker en student.
Ook wij vonden het soms spannend!
In Wij zijn de Stad en Route Arnhem-Oost wisten we van tevoren niet wat de resultaten of leeruitkomsten zouden zijn. Dat was best even spannend, maar docenten waren verrast door wat de studenten en leerlingen in een korte tijd wisten te bereiken, en wat ze leerden. Doordat de jongeren zelf de kaders en doelen bepaalden ontstond er ruimte om op een andere manier te leren: vanuit creativiteit, autonomie en in verbinding met de maatschappij.
Jillis Verbeek, ontwikkelaar kunsteducatie bij Rozet
Op steeds meer scholen is er weinig ruimte voor het ontwikkelen van vaardigheden rondom autonomie, creativiteit en de wereld om de leerlingen heen als aanleiding om volwassen te worden. Arnhem School of Social Arts kan in samenwerking met andere scholen die vaardigheden actief maken, dat vind ik belangrijk en mooi. Scholen zouden het namelijk zelf moeten ontwikkelen, maar alles zit tegen: bezuinigingen, lerarentekort. Ze moeten zich hierdoor op de basisvaardigheden richten. Arnhem School of Social Arts is er voor betekenisvol onderwijs daaromheen.
We gaan door en lanceren Arnhem School of Social Arts
Zo hebben deze programma’s een fundament gelegd voor een nieuwe aanpak voor kunstonderwijs waarin jongeren werken vanuit sociale kunstmethodes en zo te leren en handelen in verbinding met de maatschappij.
Docenten en kunstenaars naast jongeren
We zagen dat deze aanpak niet alleen een andere houding vraagt van de jongeren, maar ook van docenten, makers en de onderwijsinstelling. De programma’s werkten juist doordat de docent en kunstenaar naast de jongeren staan en traditionele kaders, verwachtingen en strikte beoordelingscriteria loslieten. Dit daagt het onderwijssysteem uit om nieuwe wegen in te slaan en om leerlingen en studenten meer eigenaarschap te geven over hun leerproces. Met als resultaat kunsteducatieprojecten waarin jongeren leren op een manier die bij hen past en waardoor ze niet alleen hun creativiteit ontwikkelen, maar ook essentiële persoonlijke en burgerschapsvaardigheden leren inzetten.
Met partners in de stad
Gelukkig leerden we het afgelopen jaar ook dat er in Arnhem al heel veel docenten, kunstenaars en educatieprofessionals zijn die dit aandurven en die onze visie delen. Met hen, en vanuit de opgedane ervaringen van de afgelopen jaren, starten we met Arnhem School of Social Arts: een jaarprogramma waarin jongeren, kunstenaars en docenten samen nog meer sociale kunstprojecten realiseren.
