Aanleiding:
Een artistiek onderzoek naar de binnenstad van de toekomst
In 2022 verkenden State of Fashion en Ruimtekoers samen met binnenstadsondernemers, architecten, inwoners, ontwerpers en kunstenaars een slow-fashion-winkelstraat. Een grote installatie reed door de binnenstad en bracht perspectieven van bezoekers op de toekomst samen. Voorbijgangers waren ook jongeren. Het viel op dat zij wel wat te zeggen hadden, maar niet echt geloofden in verandering.
De toekomst is van jongeren
Zo ontstond bij de initiatiefnemers de wens om ook jongeren te betrekken bij het gesprek over de binnenstad van morgen. In samenwerking met Rijn IJssel, binnen de Arnhem of social arts ontwikkelden Ruimtekoers en State of Fashion de course Binnenstad van de toekomst. Studenten Ruimtelijk Vormgever onderzoeken daarin samen met professionele kunstenaars hoe je met ruimtelijk ontwerp, kunst en interactie nieuwe gesprekken in de stad kunt openen. In zeven weken maken ze hun eigen cultural probe. Een ruimtelijk object dat is ontworpen om op een creatieve manier in interactie te gaan met voorbijgangers.
Een aanpak voor leren ín de binnenstad
De teams van Ruimtekoers (Arnhem school of social arts) en Rijn IJssel werken sindsdien intensief samen en met studenten en kunstenaars. Samen ontwikkelden zij een aanpak voor sociaal-artistiek leren op het mbo én in de binnenstad. Studenten werken in tien weken, met een professionele kunstenaar in ín de binnenstad toe naar hun eindexpositie. Die aanpak bestaat uit drie onderdelen.
De stad als atelier
Studenten werken in de context die zij onderzoeken. Zo is de binnenstad is het atelier, de onderzoeksplek en presentatieplek tegelijk. Iedere week heeft de betrokken kunstenaar een nieuwe oefening ontworpen waarmee de studenten de straat op gaan. Ze observeren hoe mensen zich bewegen en oefenen met ontmoetingen en het laten ontstaan van gesprekken. De studenten itereren hun eigen ontwerpen in de stad. Zo leren ze de stad, en daarmee hun eigen leefomgeving, lezen als ontwerpomgeving.
De cultural probe als ontwerp voor ontmoeting en verdieping
De studenten ontwerpen, maken en presenteren culutral probes. Dat zijn creatieve vormen, installaties of interventies waarmee ontmoeting met voorbijgangers vanuit een bepaald thema wordt vormgegeven en verdiept. Een cultural probe gaat voorbij de enquete en maakt ruimte voor voorbijgangers om iets van of over zichzelf te delen.
De studenten ontwerpen bijvoorbeeld een plantenbak wat vragen oproept over wat mensen willen laten groeien in de stad. Of een kleed dat een plek kan zijn om samen stil te staan. Een spel dat voorbijgangers kan verleiden om een persoonlijke vraag te beantwoorden. Een mobiel naaiatelier dat gesprekken kan openen over kleding, herinneringen en herstel. Zo leren studenten ontwerpen voor interactie. Ze denken na over vorm, materiaal en uitstraling, en over wat hun object doet: wie komt erop af, welke gesprekken ontstaan en wanneer voelt iemand zich uitgenodigd om mee te doen?
Studenten geven het gesprek zelf vorm
Studenten vertrekken vanuit hun eigen maak-interesses en vaardigheden. Een cultural probe kan nog van alles zijn en dat is juist de kracht. Zij kiezen zelf welke vraag over de binnenstad van de toekomst zij willen stellen en hoe zij die vraag vormgeven in de publieke ruimte. Daarin worden zij ondersteund door de kunstenaar. Die heeft een coachende rol en verrijkt het creatieve proces van de student door het delen van eigen ervaringen, methoden en tools.
Verloop:
Van straatonderzoek naar creatieve interventie
In tien weken werken studenten stap voor stap toe naar een interventie dat zij presenteren in de binnenstad met voorbijgangers.
Onderzoeken
De studenten beginnen met antropologische oefeningen om de binnenstad op een andere manier te bezoeken dan enkel als consument, zoals ze het kennen. Wat zie je als je gaat tekenen, wat ‘zie’ je als je alleen op geluid focust? En wat vind jíj opvallend? Door in te gaan op de eigen interesses, ontstaat een startpunt voor eigen onderzoek en kiezen ze een eigen vraag over de binnenstad van de toekomst.
Ontwerpen
Daarna vertalen ze hun onderzoek naar een cultural probe. Een ruimtelijk object waarmee zij vormgeven aan het eigen onderzoek en fascinatie rondom de binnenstad van de toekomst. Ze werken in werkplaatsen en testen de objecten. Dat is spannend, want op straat weet je nooit precies wat er gebeurt. Sommige mensen lopen door, anderen blijven kijken, stellen vragen of doen mee. Juist daardoor leren studenten wat hun ontwerp oproept en hoe belangrijk plek, timing, houding en taal zijn. Studenten testen bijvoorbeeld een samenknoopkleed, een gedachtenplantenbak, een blij T-shirtmoment en een mobiele naai-installatie. Alle objecten nodigen voorbijgangers op hun eigen manier uit tot ontmoeting, verwondering of gesprek.
Presenteren
Op de presentatiedag zijn alle interventies te vinden op verschillende locaties in de Arnhemse binnenstad. Bezoekers kunnen een route lopen. De cultural probes van de studenten zorgen op verschillende plekken voor verraste voorbijgangers én leveren verdiepende gesprekken op. De uitkomsten waren ook te zien in de centrale hal van Cultuurcentrum Rozet, of bij de State of Fashion Biënnale eveneens in de Arnhemse binnenstad.
Student Rijn IJssel
De manier van denken hier is heel anders dan op school. Daar ga je toch systematisch te werk. En hier totaal niet. Dat is heel moeilijk, maar zo kom je wel tot nieuwe dingen!
Resultaat:
Studenten ontwerpen met de stad
Binnenstad van de toekomst laat studenten ervaren dat ruimtelijk ontwerp ook gaat over ontmoeting. Ze leren hoe een object gedrag kan uitlokken, vragen kan oproepen en ruimte kan maken voor gesprek. Studenten ontwikkelen creatieve en sociale vaardigheden tegelijk. Ze leren observeren, maken, testen, aanpassen, samenwerken en presenteren. En ze oefenen met durf: de straat op gaan, onbekenden aanspreken, omgaan met afwijzing en toch doorgaan.
Ruben Feenstra, docent Rijn IJssel
Studenten leren vrij veel volgens het boekje, en volgens een methodische aanpak en een gedeelte intuïtief, maar altijd vanuit de fascinatie vanuit de student zelf. Wat Ruimtekoers doet is dat sociale aspect er veel meer bij betrekken. Dat maakt het veel sterker voor de student
En docenten leren mee
Ook docenten leren mee. Zij zien dat studenten zich rijker ontwikkelen dankzij de aanpak. Zij ontwerpen niet meer voor een fictieve opdrachtgever, maar werken midden in de stad met echte mensen. Samen met Ruimtekoers onderzoeken zij hoe sociaal-artistieke werkvormen een plek kunnen krijgen in het onderwijs. De course laat zien hoe sociaal-artistiek leren ruimtelijk vormgeven kan verdiepen.
