5 lessen over sociale kunst voor een veilige plek

Van dwalen door de wijken tot een culinaire en theatrale ervaring in de grote Kerk in Arnhem

Elky begon het project met het ontmoeten van allerlei verschillende bewoners van de Arnhemse wijken Sonsbeek, Klarendal en st. Marten. Ze dwaalt door de wijken, belt aan bij vreemden, schuift aan bij de pannenkoekenlunch in het buurthuis en gaat op stap met de buurtpastoor.

Samen maken in het Plek-Atelier

De wijkbewoners die ze ontmoet, met en zonder detentieverleden, nodigt ze uit om samen met haar op zoektocht te gaan. Dat doet ze samen met ervaringsdeskundige Rick Kamphuis, oprichter van vegan foodtruck HeldFood die hij samen runt met anderen met een verslavings- of detentieverleden. Zo ontstaat er langzaam een groep die wekelijks bij elkaar komt in het Plek-Atelier. Onder begeleiding van Elky en Rick gaan zij aan de slag met het thema ‘plek’. Elky ontwerpt verschillende werkvormen waarmee ze het thema verkennen én verbeelden.

Elkaar ontmoeten vanuit kunst en cultuur tijdens de Uit de Bak Prak

Vanuit Ricks passie voor eten én vanuit Elky’s droom om aan lange tafels nog meer mensen te ontmoeten ontstaat het idee voor de Uit de Bak Prak-diners. Drie driegangen-diners rondom thema’s als vrijheid, thuis en zelfbeeld, waarbij iedereen welkom is. Samen met ex-gedetineerden, buurtbewoners en professionals uit het werkveld eten, verhalen uitwisselen en verrast worden door kleine creatieve interventies.

Een bijzondere theatrale en culinaire presentatie

En dat werkte! De Uit de Bak Prak-avonden waren zo’n succes dat de groep besloot om in het Atelier toe te werken naar een Uit de Bak Prak XL. Tijdens het theatrale diner TOCHT op 18 en 20 oktober 2024 deelden de plekzoekers (zoals zij zich inmiddels noemen) hun verhalen en werk. Én er werd opnieuw gegeten, gedeeld en gemaakt. Ditmaal op een wel heel bijzondere locatie: midden in de Eusebiuskerk.

5 x wat we leerden over het maken van een toegankelijke veilige plek met sociale kunst

Onderzoeker bij Ruimtekoers Sari Bouwmeester volgde, samen met het programmateam, het maakproces met participatieve observaties, het bijhouden van een design journal en tussentijdse evaluaties. De inzichten die hier uitkwamen deelden we op verschillende momenten met een reflectiegroep bestaande uit experts en ervaringsdeskundigen uit het veld. Samen reflecteerden we op wat we zagen gebeuren, welke kansen we zagen voor cultuurparticipatie en welke impact het project had op ex-gedetineerden en wijkbewoners.

1. Niet alleen ex-gedetineerden vonden in Project Plek een veilige plek

We begonnen Project Plek met het idee om door middel van cultuurparticipatie ex-gedetineerden en hun buren meer te verbinden. Want zo dachten we: cultuurparticipatie kan helpen bij herstel en persoonlijke ontwikkeling van ex-gedetineerden, het kan stigma’s bespreekbaar maken en het kan zorgen voor meer begrip bij buurtgenoten. Maar er gebeurde meer dan dat!

Bij Project Plek is iedereen plekzoeker

Al snel zagen we dat het project een veilige plek bood aan allerlei verschillende plekzoekers. Dit waren niet alleen ex-gedetineerden, maar ook buurtbewoners die worstelen of hebben geworsteld met eenzaamheid, verslaving of mentale gezondheidsproblemen. Zij zochten naar een veilige plek in hun buurt, een ruimte waar ze zich konden ontwikkelen en opnieuw verbonden konden raken met anderen. In het Plek-Atelier en tijdens de Uit de Bak Prak-avonden vervaagde zo al snel wie er een detentieverleden had en wie niet. De thema’s waar we indoken bleken universeel: Thuis, vrijheid, zelfbeeld. Samen luisterden we naar muziek, bouwden we kunstinstallaties en aten we brave burgers. Zo vervaagden ook de grenzen tussen maker, deelnemer en publiek. Bij Project Plek is iedereen plekzoeker.

2. Doordat plekzoekers op artistieke wijze hun verhaal deelden, ontstond er herkenning en ruimte voor kwetsbaarheid.

We zagen dat het juist de deelnemers met een detentieverleden waren die een belangrijk rol speelden in het bouwen van die veilige ruimte. Doordat Rick, maar ook andere deelnemers, open vertelden over hun (detentie)verleden voelden andere plekzoekers de veiligheid om dat ook te doen. Het samen maken en delen van kunst speelde hierin een sleutelrol. Zo droeg deelnemer Rens op een Uit de Bak Prak een zelfgeschreven monoloog voor over hoe hij zijn detentie uiteindelijk is gaan zien als een kloosterervaring, en zo innerlijke vrijheid vond. Met zijn verhaal raakte hij iedereen aan de lange tafel. Wat volgde was een gesprek over veiligheid. Arno, die spontaan langskwam om mee te eten, deelde dat hij geen detentieverleden heeft maar wel hele diepe dalen heeft gekend en drugs gebruikte om zijn emoties te verdoven. Ook hij heeft zijn narratief moeten veranderen en het beest in de bek moeten kijken.

3. Sociale kunst biedt een oordeelloze oefenruimte

Er waren geen verwachtingen of doelen binnen Project Plek. Het proces stond centraal, niet het resultaat. Zo ontstond er ruimte voor zelfregie, creativiteit en het proberen van nieuwe dingen. Het samen maken en ervaren van kunst gaf ruimte om te oefenen met het vertellen van je eigen verhaal, met het opbouwen van sociale contacten en het zetten van nieuwe stappen. Zo maakten de plekzoekers in het atelier maskers voor bij de eindpresentatie geïnspireerd op de symbolische maskers die ze in verschillende situaties opzetten. En verschillende plekzoekers deelden hun verhaal op een podium, in een tekening, een monoloog of aan tafel. Met als resultaat dat het project voor veel plekzoekers voelde als een aanvulling op de formele hulp die ze op andere plekken krijgen.

4. Samen maken, ervaren en eten is een formule voor open ontmoeten

Een inzicht wat we zeker meenemen naar een vervolg is de formule voor de Uit de Bak Prak. Elke avond bestond uit drie vaste elementen: samen eten aan lange tafels, een kunstpresentatie van een deelnemer of een kunstenaar over het thema van de avond en een creatieve opdracht om ter plekke samen iets te maken. En die formule, die werkt. Het samen eten zorgde voor een ontspannen sfeer, de optredens verdiepten de gesprekken aan tafel en door samen iets te maken ontstonden bijzondere momenten en werden persoonlijke verhalen gedeeld.

5. Sociale kunst zorgt ervoor dat iedereen mee kan doen op diens eigen manier

Het is een open deur, maar niet elke ex-gedetineerde is hetzelfde en niet elke ex-gedetineerde heeft dezelfde behoefte of ruimte voor deelname aan cultuurparticipatie. Waar de een nog bezig is met het op orde krijgen van basisvoorzieningen is een ander klaar om als ervaringsdeskundige anderen verder te helpen. We leerden hoe belangrijk het is om hier in de opzet van het project en de activiteiten rekening mee te houden, zodat er voor iedereen plek is. Dat lukte soms al heel goed, zo kon iedere plekzoeker op zijn eigen manier bijdragen aan de eindpresentatie in de Eusebiuskerk. Tom heeft het artwork voor de menukaart gemaakt, Rens schreef een monoloog, anderen hielpen mee in de bediening of speelden mee in de voorstelling. In een vervolgproject willen we ervoor zorgen dat mensen op nog meer verschillende manieren mee kunnen. Door plekzoekers te betrekken in alle onderdelen van de Uit de Bak Prak bijvoorbeeld, van het maken van het programma tot aan de afwas.