Sociale kunst voor inclusieve arbeidsontwikkeling
Dit is wat we leerden over hoe we met sociale kunst en sociaal-artistiek theater kunnen bijdragen aan inclusieve arbeidsontwikkeling. Lees je mee?
Van lievelingsliedjes naar theatervoorstellingen
Vanuit de werkvloer van arbeidsontwikkellocaties 2Switch Arnhem, 2Switch Zutphen en Intratuin Arnhem werkten vier theatermakers eerst één tot twee maanden mee. Als collega’s winnen zij het vertrouwen van medewerkers en werkbegeleiders en stap voor stap maken zij ruimte voor muziek, persoonlijke verhalen, artistieke interventies en theateroefeningen. Zoals het samen zingen van lievelingsliedjes. In de maanden die volgen wordt het werken ingeruild voor het samen maken van een theatervoorstellingen. Iedereen helpt mee, van het schrijven van teksten tot het maken van decor of het regelen van de techniek. Hét sluitstuk is het presenteren van de gezamenlijk gemaakte theatervoorstelling in de winkel, voor collega’s, vrienden en familie.
Meer over het project?
Werkzame elementen en aanpak Podium voor groei
Gelijktijdig met de maakprocessen reflecteerden leidinggevenden, medewerkers, werkbegeleiders en partners op de effecten en onderzochten zij de werkzame elementen van deze aanpak. Dat gaf enerzijds inzichten in hoe medewerkers en hun leidinggevenden zich ontwikkelden, wat de maakprocessen en theatervoorstellingen teweegbrachten op de werkvloer en in het bedrijf. Dat leidde na drie trajecten tot de methode Podium voor Groei: een procesbeschrijving voor cultuurparticipatie bij arbeidsontwikkeling, een vijfstappenplan met randvoorwaarden en sociaal-artistieke tools die theatermakers kunnen inzetten. Gepresenteerd in een boekje én met een documentaire over de maakprocessen met interviews van betrokkenen.
De methode is daarna toegepast door theatermakers bij ontwikkellocatie Intratuin Arnhem, onderdeel van Scalabor, met speciale aandacht voor de rol van de werkbegeleiders. In het reflectieproces werden de effecten hiervan onderzocht, de werkzame elementen verder uitgewerkt én kansen voor borging onderzocht met en bij Scalabor.
Wat we leerden over arbeidsontwikkeling
De in totaal zes trajecten hebben ook veel inzichten gegeven op het gebied van arbeidsontwikkeling zélf. In Nederland zijn er zo’n 80 sociale ontwikkelbedrijven die zich richten op mensen die zonder ondersteuning (nog) geen plek vinden op de arbeidsmarkt. Op deze ontwikkellocaties doen mensen werkervaring op, ontwikkelen zij talenten en groeien in hun eigen tempo.
De complexiteit van inclusieve arbeidsontwikkeling
De ontwikkelbedrijven kijken steeds breder naar arbeidsontwikkeling, want alleen ontwikkeling is niet genoeg voor duurzame participatie. Ook persoonlijke ontwikkeling is nodig om mensen weerbaarder te krijgen en te voorkomen dat zij opnieuw uitvallen. Daarbij wordt gekeken naar behoeften en talenten en hoe de ontwikkeling kan aansluiten bij iemands eigen ritme en eigenheid. Dat noemen we inclusieve arbeidsontwikkeling. Dat staat mooi zo op papier, maar in de prakijkt blijkt het complex. In ons onderzoek zagen we drie obstakels:
- Botsende doelen: leidinggevenden en werkbegeleiders ervaren spanning tussen ontwikkeldoelen en winkeltargets. Het winkelsysteem stuurt op productiviteit, waardoor weinig ruimte is voor vertraging, reflectie en iemands verhaal, tempo en eigenheid.
- Ontbrekende vaardigheden: werkbegeleiders missen gedeelde tools voor persoonlijke begeleiding. Zij werken vaak vanuit intuïtie en staan zelden stil bij hun eigen rol of andere vormen van begeleiding.
- Geen concrete uitkomsten: arbeidsontwikkeling is goed te meten via instroom, uitstroom en begeleidingstijd. Maar persoonlijke ontwikkeling is lastiger zichtbaar te maken, waardoor het moeilijker wordt om dit onderwerp belangrijk te maken.
4 x Wat we leerden over sociale kunst en inclusieve arbeidsontwikkeling
Tegelijk zagen we dat het samen maken van kunst een antwoord kan bieden op deze uitdagingen. De Podium voor groei aanpak stelt een proces voor waarin medewerkers, werkbegeleiders, leidinggevenden en theatermakers samen oefenen, reflecteren en zichtbaar maken wat normaal gesproken verborgen blijft. Niet in een zaaltje achteraf, maar gewoon, midden op de werkvloer. Dit is wat we zagen.
1) Zelfexpressie versterkt inclusieve arbeidsontwikkeling en inclusie
Door cultuurparticipatie groeien medewerkers in zelfvertrouwen, ontdekken ze talenten en durven ze nieuwe dingen aan. Binnen én buiten het werk. Deelnemers geven hun verhaal vorm op een eigen creatieve manier, en delen dit met collega’s, begeleiders en publiek. Daardoor zetten zij stappen en worden talenten, emoties en verhalen zichtbaar die normaal onzichtbaar blijven op de werkvloer. Werkbegeleiders leren zo andere kanten van het team kennen, waardoor creativiteit een nieuwe taal wordt waarmee werkbegeleiders beter luisteren en aansluiten op behoeften. Bovendien worden creatieve talenten aangesproken, deelnemers melden zich in de vrije tijd aan voor tekenlessen, theaterklassen en zongen zij de sterren van de hemel op het personeelsfeest.
Marc, medewerker bij Intratuin Arnhem
Door mee te doen en mijn verhaal te vertellen heb ik meer begrip gekregen van de buitenwereld. Het heeft mij geholpen in zelfacceptatie en het gevoel gegeven erbij te horen in de maatschappij.
2) Door cultuurparticipatie leren werkbegeleiders vaardigheden
Door mee te doen leren werkbegeleiders van de ‘out-of-the-box’ aanpak van de theatermaker. Werkbegeleiders oefenen met kunstenaarsvaardigheden zoals: ‘het hebben van een open mind’, ‘je kwetsbaar opstellen door het delen van je verhaal ondanks het verschil in hiërarchische positie en functie, en naast de medewerkers staan en bevragen in plaats van aansturen’. Ze ontwikkelen een nieuwe houding ten opzichte van inclusie, niet als ‘tool’ van bovenaf gedicteerd, maar als een gezamenlijke lerende houding, vanuit gelijkwaardigheid.
Marcel, werkbegeleider bij Intratuin Arnhem
Ik ben door het project anders gaan kijken. Het idee van wat ‘normaal’ is, liet ik helemaal los. En ik kijk anders naar mensen om me heen, oordeel minder. Het heeft mij een soort vrijheid gebracht.
3) Podium voor groei is een snelkookpan met duurzaam effect
Anders dan bij arbeidsontwikkeltrajecten, die soms lang duren waardoor persoonlijke ontwikkelingen niet worden opgemerkt, is Podium voor groei een snelkookpan waarin de ontwikkelstappen elkaar snel opvolgen, en daarmee tastbaar en inzichtelijk worden voor medewerkers, werkbegeleiders en leidinggevenden. Daarnaast biedt het maakproces lichtheid en plezier en richt het zich wat mensen wél kunnen (in plaats van wat ze nog niet kunnen). Bovendien werken medewerkers samen met collega’s van andere afdelingen die zij anders nooit zouden spreken. Hierdoor groeit het werkplezier en de onderlinge verbinding op de werkvloer wat volgens leidinggevenden leidt tot meer betrokkenheid bij de winkel én minder verzuim.
Karin Swinkels, leidinggevende Intratuin Arnhem
Ik heb in acht weken tijd medewerkers stappen zien zetten waar normaal een heel traject voor nodig is. Hiervoor durfde [deelnemer] nooit iets te zeggen, ik was verbaasd dat hij met Merel zijn verhaal durfde op te nemen en nu stelt hij kritische vragen bij het kantinemoment en durft hij klanten te woord te staan in de winkel.
4) Medewerkers en werkbegeleiders groeien samen waardoor de werkvloer de basis wordt voor een blijvende verandering
Deelnemers geven aan dat iedereen dit proces moet ervaren, ondanks de grote spanningen die zij ervoeren, bijvoorbeeld omdat de verwachtingen bij de start nog niet helder waren en dat zij ‘zichzelf tegenkwamen’ bij het delen van persoonlijke verhalen. Hierdoor kregen we twee inzichten: 1) wil je groeien, dan moet je onderdeel zijn van het maakproces en 2) het traject moet zich altijd afspelen op de werkvloer, zodat leerinzichten direct kunnen worden toegepast. Zo vormt de winkelvloer een veilige basis voor het gezamenlijk ontwikkelen van omgangsvormen die leidinggevenden, werkbegeleiders en medewerkers zelf passen. De aanpak daagt dus de gehele werkomgeving uit om samen te leren en daar eigenaarschap op te ontwikkelen. De start van een gedragen en duurzame verandering.
Ananda, medewerker bij Intratuin Arnhem
We groeiden allemaal tijdens het traject waardoor het steeds ‘gemakkelijker’ werd om iets te doen. Het heeft meer eenheid gebracht onder ons als collega’s, we zijn er meer voor elkaar. Je komt via het theatrale uit je werkrol en dat is heel goed. Ik zou het iedereen aanraden, ook onze leidinggevenden, echt!
Podium voor groei en de effecten ervan
Podium voor Groei is een volledig begeleid, creatief en inclusief ontwikkeltraject van 16 weken voor 6 werkbegeleiders en 18 medewerkers. In het traject groeien deelnemers als professional én als mens. Medewerkers ontwikkelen meer zelfvertrouwen, zeggingskracht en eigenaarschap, waardoor zij sterker kunnen doorstromen naar passend werk. Werkbegeleiders ontwikkelen nieuwe vaardigheden om medewerkers persoonlijker en effectiever te begeleiden. Ook nemen het werkplezier en de onderlinge samenwerking toe, terwijl verzuim en terugval afnemen. Zo draagt de aanpak bij aan sterkere teams, betere begeleiding en inclusieve arbeidsontwikkeling op de werkvloer.
