Sociale kunst en het doorbreken van sociaal isolement onder vrouwen met een migratieachtergrond
Je ergens thuis voelen gaat niet vanzelf. Veel vrouwen die naar Nederland migreren ervaren drempels om mee te doen. Een taalachterstand, weinig zelfvertrouwen, moeite met het leggen van contacten en het ontbreken van een sociaal netwerk kunnen het risico op eenzaamheid en sociaal isolement vergroten. En dan blijven ook hun kennis, talenten en ambities buiten beeld.
Co-creatietrajecten en theatervoorstellingen
Dat kan anders. Met Nieuwe Arnhemse Meisjes onderzocht Ruimtekoers hoe cultuur- en erfgoedparticipatie de sociale positie van vrouwen met een migratieachtergrond kan versterken. In twee co-creatieve trajecten werkten 45 vrouwen samen met theatermakers Marene van Holk en Marieke Braaksma aan culinaire theatervoorstellingen en een documentaire over hun ervaringen, verhalen en erfgoed.
Meer over het project?
Wat leerden we over de rol van sociale kunst bij het doorbreken van sociaal isolement
Tegelijkertijd aan het maken van de theatervoorstellingen reflecteerden de vrouwen, makers en Ruimtekoers samen met partners City at Home, MVA, Bureau Nieuwkomers en Newbees op de aanpak en impact van het project. Daarnaast keek dr. Sahar Noor mee en onderbouwde zij Nieuwe Arnhemse Meisjes als interventie tegen sociaal isolement onder vrouwen met een migratieachtergrond. Dit is wat we leerden.
1) Co-creatie biedt ruimte om te oefenen met meedoen
Samen een theatervoorstelling maken is best wel spannend, zo vertelden deelnemers. Je wordt gevraagd om je ideeën te delen, nieuwe dingen te proberen en samen verantwoordelijkheid te nemen voor iets waarvan de uitkomst nog niet vaststaat. Maar juist dat maakte het samen maken voor hen zo’n waardevolle oefening. Veel van de Nieuwe Arnhemse Meisjes gaven aan niet gewend te zijn zich uit te spreken, in een groep te werken of fouten te mogen maken. Ondanks spanning en persoonlijke uitdagingen gaven de theatermakers hen het vertrouwen om mee te blijven doen en te blijven oefenen.
Deelnemers aan Nieuwe Arnhemse Meisjes
Ik vind het nog steeds spannend, maar ik wil de kracht die ik gevoeld heb in mijzelf opnieuw voelen en groter maken. En ik wil ook laten zien dat iederéén die kracht in zich heeft.
Ieders inbreng doet ertoe
Het team deelde het artistieke proces op in kleine stappen. Elke stap kleurden de vrouwen en de makers samen in. De vrouwen konden bijvoorbeeld muziek kiezen voor een warming-up, een gerecht bereiden, een herinnering delen, een beweging voordoen of een verhaal schrijven. De makers verzamelden alles wat hieruit kwam op een groot bord en zo kreeg iedereens inbreng een plek in het werk dat ze samen maakten. Samen ontdekte de groep wat er werkt en wat niet, er was ruimte om dingen uit te proberen, aan te passen en bij te schaven. Zo kon elke deelnemer op haar eigen tempo en op haar eigen manier bijdragen en oefenen.
Theater als universele taal
Theater bood bovendien mogelijkheden om taalbarrières te overbruggen. Via beweging, lichaamstaal, oogcontact, muziek en spel konden de vrouwen contact maken en verhalen delen zonder volledig afhankelijk te zijn van de Nederlandse taal.
Fouten maken hoort erbij
Cultuurparticipatie werd daarmee zowel een oefening in theater maken, als ook in van je laten horen, contact aangaan, iets nieuws durven en ervaren dat fouten maken erbij hoort. Met als resultaat dat alle vrouwen aangeven door deelname meer zelfvertrouwen te hebben, vaker contact te maken met anderen en zich meer verbonden te voelen.
2) Het delen van cultureel erfgoed maakt ruimte om te verkennen wie jij bent in de Nederlandse samenleving
Elk co-creatieproces begon met het uitwisselen van immaterieel erfgoed. Iedereen heeft een gerecht, lied, gebruik, geur of traditie waaraan persoonlijke herinneringen zijn verbonden. Daarmee lag de focus in dit project niet op wat de deelnemers nog moeten leren of welke stappen zij moeten zetten, maar op wat ze wél weten, kunnen en meebrachten naar Nederland.
Veilige ruimte om te oefenen met expressie
Door samen te koken, eten en verhalen uit te wisselen, ontstonden gesprekken over onderwerpen die voor de vrouwen belangrijk zijn. Over wat ze achterlieten in hun land van herkomst bijvoorbeeld of over hoe zij hun rol als vrouw in de Nederlandse samenleving zien. Theateroefeningen verdiepten deze gesprekken en boden een veilige ruimte om te experimenteren met nieuwe vormen van expressie en communicatie.
dr. Sahar Noor over Nieuwe Arnhemse Meisjes
Dit is geen ‘geforceerde’ integratie, maar ontmoeting op basis van interesse. In plaats van mensen te laten 'inburgeren' volgens een specifiek model, ontstaat hier een natuurlijke vorm van verbinding waarin iedereen zichzelf kan blijven en toch de ander kan leren kennen.
Van elkaar leren
De samenstelling van de groep droeg bij aan deze veilige ruimte. Alle deelnemers waren vrouw en waren op een punt in hun leven naar Nederland gemigreerd. Die ervaring verbond hen. Maar binnen de groep waren ook veel verschillen. Vrouwen van verschillende achtergronden, leeftijden en met verschillende migratieverhalen kwamen samen. Zo leerden ze van elkaar. Vrouwen die pas kort in Nederland woonden, ontmoetten vrouwen die dit dertig jaar eerder hadden doorgemaakt en vrouwen die al stappen uit sociaal isolement hadden gezet, fungeerden als rolmodel voor vrouwen die nog aan het begin stonden. Tegelijkertijd zorgde juist hun gedeelde ervaringen ook voor een veilige basis voor soms schurende gesprekken, bijvoorbeeld over de rolverdeling tussen man en vrouw.
Tussenruimte
Zo ontstond wat dr. Sahar Noor een tussenruimte noemt: een sociaal-culturele ruimte waarin verschillen mogen bestaan, een veilig gesprek mogelijk is, waar ruimte is voor meervoudige identiteiten en om van elkaar te leren. In zo’n tussenruimte kunnen de vrouwen zich op een veilige manier verhouden tot zowel hun eigen cultuur als de Nederlandse cultuur. Niet door delen van hun identiteit achter zich te laten, maar door nieuwe identiteiten en verbindingen te onderzoeken.
3) De stad wordt podium én ontmoetingsplek
Na acht weken samen maken was de groep klaar om ook andere Arnhemmers hierbij uit te nodigen. De vrouwen presenteerden hun verhalen op betekenisvolle plekken in Arnhem, waaronder het gemeentehuis en verschillende locaties in de binnenstad. Daarmee kregen hun ervaringen letterlijk een plek in de stad.
De rollen omdraaien
Tijdens Nieuwe Arnhemse Meisjes take over het gemeentehuis draaiden de vrouwen de rollen om. Bezoekers moesten zonder duidelijke uitleg verschillende opdrachten uitvoeren om hun plek aan de lange tafel te verdienen. Zo ervoeren zij tijdelijk hoe het voelt wanneer je de taal, regels en verwachtingen van een omgeving niet kent. Daarna gingen deelnemers en bezoekers tijdens het diner met elkaar in gesprek over migratie, participatie en het opbouwen van een nieuw bestaan.
Door de binnenstad
In een volgende voorstelling namen de vrouwen het publiek mee door de Arnhemse binnenstad. Langs familierecepten, geuren, plekken en herinneringen onderzochten zij welke verhalen en tradities zij willen doorgeven. Zo werden hun persoonlijke ervaringen onderdeel van het culturele verhaal van Arnhem en lieten zij zien dat stedelijk erfgoed niet vaststaat, maar verandert wanneer nieuwe perspectieven worden toegevoegd.
Bezoeker van De Nieuwe Arnhemse Meisjes geven door
Normaal loop je als mensen langs elkaar heen. Wat stom eigenlijk dat dit nodig is om elkaar te zien. Door deze voorstelling ontmoet je elkaar écht.
De stad zien vanuit het perspectief van de vrouwen
De presentaties verbonden de vrouwen en de stad. De deelnemende vrouwen ontmoetten stadsgenoten, kunstenaars, maatschappelijke organisaties en beleidsmakers. Sommige deelnemers vertelden voor het eerst hun verhaal aan publiek. De vrouwen werden daarmee zowel deelnemers aan een project, als ook vertellers, organisatoren en gesprekspartners in de stad. Tegelijkertijd veranderde er iets bij het publiek. De artistieke ervaringen nodigden Arnhemmers uit de stad te zien vanuit het perspectief van de vrouwen. Het publiek ging anders kijken naar identiteit, migratie en zorg voor elkaar. Mensen die elkaar in het dagelijks leven gemakkelijk voorbijlopen, ontmoetten elkaar rondom een gedeelde culturele ervaring.
Sociale kunst als beweging uit isolement
Nieuwe Arnhemse Meisjes laat zien dat cultuurparticipatie meer kan zijn dan deelnemen aan een culturele activiteit. Het artistieke proces creëert een veilige ruimte waarin vrouwen kunnen oefenen met contact maken, zich uitspreken en nieuwe dingen proberen. Hun erfgoed en ervaringen worden zichtbaar als waardevolle kennis van waaruit zij elkaar en de stad ontmoeten en nieuwe verbindingen aangaan.
Zo versterken de vrouwen zichzelf en vinden zij steun en inspiratie bij elkaar, bouwen aan een sociaal netwerk en voegen nieuwe verhalen toe aan het culturele erfgoed van Arnhem. Tegelijkertijd leren culturele, sociale en gemeentelijke partners hoe kunst kan bijdragen aan meer zelfvertrouwen, verbondenheid, zichtbaarheid en participatie.
Sociale kunst en co-creatie kunnen sociaal isolement tegengaan en voorkomen door ruimte te creëren voor vrouwen om op eigen voorwaarden mee te maken, mee te beslissen en bij te dragen.
